Заманаи зоок төрләренә кереш (Чинчиллаларда)
Чинчиллалар — Көньяк Америка Анды тауларында гасырлар буе яшәгән, бәхетле, зур пушкалы кемгерәләр — бөтен дөнья пышкыннареның йөрәкләрен яулап алды. Чинчиллалар XX гасыр башында тәкяне өчен үрәләнгән булса да, сайланмалы үрәләү соңрак темперамент, сәламәтлек һәм пышкыннар сәүдәсе өчен уникаль төс үзгәрүләренә юнәлдерелде. Бүгенге көндә заманаи зоок төрләре — күбрәк төс үзгәрүләре яки төрләре дип аталалар — төрле күренешләр тәкъдим итә, шулай ук төзен төрләренең төп хасиятләрен саклый. Бу мәкалә заманаи чинчилла зоок төрләренең тарихы, таксономиясе һәм төрлелеген өздереп, пышкын и еләренә бу шәп юллашучыларны аңыу һәм күзәтү буенча фәнни һәм практик киңәшләр бирә.
Чинчилла үрәләү тарихый контексты
Чинчиллалар 1920 елларда Америка магарычысы M.F. Chapman Кәлифорниягә 11 ваңгы чинчилла алып килеп, тәкя фермалыгы промышленныгын оештырганда өлкәнләштерелде. Шул вакытта асарында нигезле сары (яки agouti) чинчиллалар генә бар иде, ул ваңгы аналарындагыча. Десяелыклар дәвамында үрәтүчеләр тәкя төсендә табигый үзгәрүләрне күрә башлады һәм сайланмалы үрәләү аша бу хасиятләрне үстерде. XX гасыр уртасына менә акланган төс төрләре пайда булды, шулай итеп заманаи зоок төрләре башланды. Бүген Бөleşек штатларында Empress Chinchilla Breeders Cooperative (ECBC) һәм Mutation Chinchilla Breeders Association (MCBA) кебек оешмалар бу төрләр өчен стандартлар куя, ахлакларга тулы үрәләүне һәм сәламәт генетиканы тәмин итә. Бу тарихны аңыу пышкын и еләренә чинчиллаларның төрлелеген күрүгә һәм муайян үзгәрүләрне асып үрәләүдән туялган сәламәтлек проблемнарыннан җәзасен ачарга ярдәм итә.
Улгы заманаи зоок төрләре
Заманаи чинчилла зоок төрләре генetik үзгәрүләрдән тулы тәкя төсе һәм үҫтеге белән билгеләнә. Бүген танкалган иң популяр төрләре:
- Нигезле сары (Agouti): Аслы ваңгы тип, кара сары тәкя һәм ак асты белән. Бу тип нык һәм беренче тапкыр ия булганнар өчен тәкъдим ителә, чөнки генетикасы нык.
- Beige: Җылы, кәләпш-кәгыйдә төс, 1950 елларда теркәлгән. Beige чинчиллалар гомозигот (ачаграк) яки гетерозигот ( караграк) булырга мөмкин, күп очракта күңелле.
- Black Velvet (Touch of Velvet): Кара тәкясе, самырып ялтыравы һәм ак асты белән атаклы, 1960 елларда пайда булган. Аларда икки velvet гены үлдерүче факторга — генетик проблема, анда икки velvet гены үлмәгән балалар бирә — карата күзәтү кирәк.
- White (Wilson White, Mosaic, Silver): Ак тәкяле шәп төр, күп кебек мозаикаларда сары җилләр белән. 1950 елларда үрәләнгән, ак тәкясе өчен тазалыкка өстенлек бирелә.
- Sapphire: Көк-саргыш тиң, 1960 елларда эшләнгән редкий үзгәрү. Sapphireлар өч тәртиптәге сәламәтлек проблемнарына тәкъдим ителгән, шуңа күңелле үрәтүчеләрдән алынган булырга тиеш.
- Violet: Яшел-саргыш-сөяккүл төсле, 1970 елларда чыккан. Violetлар күренешле, ләкин һаваның үзгәрүләренә мөндәреҗ.
Пышкын и еләре өчен практик киңәшләр
Чинчилла зоок төрләрен аңыу аларны күзәтүне яхшырта. Иялар өчен эш кулы киңәшләр:
- Чинчилла генетикасын өздерегез: Пышкынстандарт сары яки sapphire кебек редкий үзгәрүме — сәламәтлек мөхтәҗликләренә йөз каршы куя. Мәсәлән, velvet һәм sapphireлар генetik проблемаларны күзәтү таләп итә. Үрәтүченнән pedigree сорагыз.
- Төске күчәтү: Ак төслеләр (whites) тәкя боянуыннан саклану өчен атнада 2-3 тапкыр югары сыйфатлы chinchilla dust белән мускыр алтыны кирәк. Кара төслеләр (black velvet) пыль калдыкларын күренеп тора, шуңа мускыр урынын тазалап торагыз.
- Үзгәрүләргә һаваның һөндүрүе: Violet кебек үзгәрүләр һиткә мөндәреҗ. Соратлар (60-70°F яки 15-21°C) саклагыз, зоок типыннан ихтыяҗсыз пӗнҙе һәм калиткылар янында куймаγыз.
- Белемсез үрәләмәгез: Velvet һәм whitesтагы үлдерүче факторлар аркасында гадил үрәләү зыян сала. Үрәләргә кызыксагыз, ветеринарга мөрәҗәгать итегез яки үрәтүчеләр ассоциациясенә кушылыгыз.
- Җаваплы алыгыз: Һәр елда 100,000дән артык чинчилла пышкын сәүдәсендә, этикасыз практикаларны (редкий үзгәрүләрне асып үрәләү) коллаборация итмәү өчен янгын саклаулардан яки күңелле үрәтүчеләрдән алыгыз.
Нәтиҗә
Заманаи чинчилла зоок төрләре классик стандарт сарыдан sapphire һәм violet үзгәрүләренәча кечкенә төзенең төрлелеген күрсәтә. Һәр тип тарих һәм сайланмалы үрәләү тырышлыкларын йөртә, ул бүгенге пышкын чинчиллаларын формалаштырды. Бу төрләрнең килеп чыгышын һәм хасиятләрен аңыу пышкын и еләренә пушкулы дусларын яхшырак күзәтүгә, мәхәббәтле өйдә үсүләрен тәмин итә. Black velvet нәзлелегенә яки стандарт сары гадилигенә җәлеп ителү — һәр чинчилла уникаль мөхтәҗликләренә туры килгән белемле, игътибарлы күзәтүне тиеш.